Historie: de havens van Ouwerkerk

Door: André Tienpont. December 2025.

Zeeland is een eilandenrijk dat ontstond in de Delta van de rivieren Rijn, Maas en Schelde, en waar het zoete rivierwater mengt met het zoute zeewater. Onze voorouders vestigden zich op hoge plekken en verdedigden zich tegen hoogwater met terpen en vliedbergen. Met de aanleg van dijken wonnen ze land. Dat faalde ook nog wel eens, met watersnoodrampen als gevolg. In de middeleeuwen veranderden de Zeeuwse wateren en eilanden nog vaak ingrijpend.

Van eiland naar eiland kon je lang niet altijd met laagwater lopen, rijden of waden, schepen waren onontbeerlijk. Schepen die de eilanden onderling verbonden en schepen die zee- en binnenvaart naar verdere bestemmingen verzorgden. In de Romeinse tijd waren voornoemde rivieren belangrijke verkeersaders en onze Delta was de springplank naar Engeland. In de Middeleeuwen liepen drukke vaarroutes door Zeeland, zoals naar de Oostzee. Later ontwikkelde zich ook scheepvaart naar de West en de Oost. Voor al die schepen kwamen er scheepswerven, aanlegsteigers, kades en havens.

De veerhaven naar Schouwen

Ouwerkerk, het oudste dorp van Duiveland, gelegen in de oudste polder, had twee havens. De overblijfselen van beide havens zijn nog altijd duidelijk zichtbaar.

Als je vanuit Ouwerkerk over de Zwanenburgseweg in Capelle aankomt, dan kan je linksaf de Slotweg in. Aan het einde is er een halve cirkel in de Groenedijk. Dat is wat is overgebleven van de veerhaven naar Schouwen. Die veerhaven lag aan de Gouwe, het water dat de eilanden Schouwen en Duiveland scheidde. Kijk je vanaf die plek naar Zierikzee, dat aan de overkant op Schouwen ligt, dan kan je jezelf inbeelden hoe je door weer en wind, op het zeil, roeiend of bomend en de getijstromen trotserend over de Gouwe zou worden gezet.

Kijk je naar rechts, dus in noordelijke richting, dan zie je het verkeer over de verhoogde Rijksweg 59 gaan. Het verkeer rijdt daar over de Stenen Dam, die sinds 1610 de eilanden Schouwen en Duiveland verbindt en het veer overbodig maakte. De twee andere wegen die van Ouwerkerk naar Zierikzee leiden, gaan respectievelijk langs de Gouweveerse Zeedijk en over de Gouweveerseweg. Die namen houden de herinnering aan de veerverbinding levend.

Historie aan de Groenedijk

De plek van de veerhaven aan de Groenedijk heeft nog meer historie. Zou je hier op 10 en 11 augustus 1304 gestaan hebben, dan was je getuige geweest van de Zeeslag op de Gouwe, die de toekomst en identiteit van Zeeland zou bepalen. De winnende Frans-Hollandse vloot stond onder bevel van de beduchte admiraal Reinier Grimaldi, die ook Monaco had veroverd en waardoor de Grimaldi’s er nu nog als vorsten heersen. Op het land nabij de veerhaven werd ook stevig gevochten en de grond werd met bloed doordrenkt. Meer weten? Lees het boek ‘Gouwe Leeuwen’ van Luitzen Bijlsma.

Een informatiebord bij de voormalige haven herinnert eraan dat in het najaar van 1575 de Spaanse veldheer Cristóbal de Mondragón met zijn soldaten door de Gouwe waadde om Zierikzee te bezetten. Mondragón liet de Gouwe voor doorvaart afsluiten met palen en kettingen. Zelden werd een overheerser zo vriendelijk door de geschiedenis bejegend als de kennelijk edelmoedige Mondragón. Mondragón en zijn mannen hebben veel sporen nagelaten en er wordt gefluisterd dat er daarom veel bewoners van Schouwen-Duiveland met een Spaans uiterlijk rondlopen. Alles rondom het beleg van Zierikzee (1575-1576) is ruim beschreven en interessant om kennis van te nemen.

Haventje Viane en kasteel Oostersteijn

Precies aan de andere kant van Ouwerkerk ligt het verzande haventje Viane, waar het zand en de schelpen tot boven het havenplateau reiken en een aquariumvilla het beeld bepaalt.

Het gehucht Viane lag omstreeks het jaar 1300 aan de westzijde van de monding van een riviertje, dat we nu de Geulle noemen en dat met enkele vertakkingen door Duiveland liep. In de tweede helft van de veertiende eeuw veranderde er daar veel. Het land was door moernering lager geworden. Moernering is zoutwinning uit het onder de kleilaag liggende veen. Daardoor moesten er dijken worden aangelegd. In de monding van de Geulle kwam er in de dijk een uitwateringssluis, die het hoogwater tegenhield en bij laagwater het overtollige polderwater loosde.

Landinwaarts aan de zuidzijde van de Geulle verrees Oostersteijn, een imposant kasteel dat in de tachtigjarige oorlog in onbruik raakte, maar waarvan de ruïnes nog lang overeind bleven. Vanaf de Lage Rampertseweg zie je hoe aan de overkant van de Geulle de fundamenten van het kasteel bewaard worden onder een verhoging in het land.

wordt vervolgd